अपंग व्यक्तींसाठी eKYC प्रक्रिया सुलभ करण्याचे सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देश!

डिजिटल प्रवेश हा मूलभूत अधिकार आहे आणि राज्याने ग्रामीण भागातील आणि समाजातील दुर्लक्षित घटकांसह सर्वांसाठी डिजिटल प्रवेश सुनिश्चित केला पाहिजे, असा निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाने दिला आहे. न्यायमूर्ती जे.बी. पारडीवाला आणि आर. महादेवन यांच्या खंडपीठाने दोन जनहित याचिकांवर हा ऐतिहासिक निर्णय दिला. यामध्ये एका अ‍ॅसिड हल्ल्यातील पीडितेने दाखल केलेल्या जनहित याचिकेचा समावेश आहे. बँकांमध्ये नो युवर कस्टमर (केवायसी) प्रक्रियेदरम्यान कोणत्या समस्यांना सामोरे जावे लागले होते याचा या याचिकेमध्ये उल्लेख होता.

न्यायालयाने म्हटले आहे की, डिजिटल बाबींचा धोरणात्मक विषय राहिलेला नसून, ही घटनात्मक अत्यावश्यकता बनली आहे. “डिजिटल प्रवेशाचा अधिकार उपेक्षित लोकांसाठी देखील समावेशक डिजिटल परिसंस्था सक्रियपणे डिझाइन आणि अंमलात आणणे आवश्यक आहे,” असे न्यायालयाने म्हटले आहे. न्यायालयाने म्हटले आहे की, आरोग्यसेवेसारख्या अत्यावश्यक सेवांची उपलब्धता आता मोठ्या प्रमाणात डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे होते. म्हणून, कलम 21 अंतर्गत जगण्याच्या अधिकाराचा अर्थ असायला हवा असे म्हटले आहे. न्यायालयाने केवायसी प्रक्रिया अधिक समावेशक करण्यासाठी राज्याला 20 निर्देश दिले आहेत. तसेच मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये सुधारणा करणे आवश्यक असल्याचे अधोरेखित केले.

न्यायालयात दाखल केलेल्या जनहित याचिकांपैकी एक अ‍ॅसिड हल्ल्यातील पीडितेशी संबंधित होती, जिच्या डोळ्याला गंभीर दुखापत झाली होती आणि चेहऱ्याला दुखापत झाली होती. जुलै 2023 मध्ये, तिने खाते उघडण्यासाठी बँकेत संपर्क साधला. ती डिजिटल केवायसी प्रक्रिया पूर्ण करू शकली नव्हती. आरबीआय-नियमित प्रक्रियेअंतर्गत ग्राहक जिवंत आहे हे सिद्ध करण्याची अनिवार्य आवश्यकता केवळ तो कॅमेऱ्यासमोर डोळे मिचकावून पाहतो तेव्हाच पूर्ण होऊ शकते, असे याचिकेत म्हटले आहे.

याचिकाकर्त्या प्रज्ञा प्रसुन म्हणाल्या की, त्यांच्यासारख्या अनेक अ‍ॅसिड हल्ल्यातील पीडितांना अशाच प्रकारच्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते आणि अशा लोकांना केवायसी प्रक्रियेतून कसे जावे यासाठी केंद्राने नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे जारी करावीत अशी मागणी त्यांनी केली होती.